Hoofdstuk XII van de AI Act bevat twee rechten die direct voor natuurlijke personen relevant zijn, los van wat aanbieders en deployers aan interne verplichtingen hebben: het recht om een klacht in te dienen (artikel 85) en het recht op uitleg van individuele besluitvorming (artikel 86).
Artikel 85 — het recht om een klacht in te dienen
Iedere natuurlijke of rechtspersoon kan een klacht indienen bij de bevoegde markttoezichthouder als hij of zij van mening is dat er sprake is van een overtreding van de AI Act, bijvoorbeeld door een aanbieder of deployer die een hoog-risico systeem inzet zonder aan de eisen te voldoen. De toezichthouder moet de klacht volgens de eigen specifieke klachtenprocedures behandelen.
In Nederland kun je hiervoor terecht bij de toezichthouders die zijn aangewezen voor markttoezicht op de AI Act, waaronder de RDI en, voor onderwerpen die raken aan gegevensbescherming, de Autoriteit Persoonsgegevens. Zie ons artikel over handhaving in Nederland voor de volledige verdeling.
Artikel 86 — recht op uitleg van individuele besluitvorming
Wanneer een deployer een hoog-risico AI-systeem gebruikt om een besluit te nemen — of substantieel bij te dragen aan een besluit — dat rechtsgevolgen heeft of iemand op vergelijkbare wijze aanmerkelijk treft op een manier die zij als nadelig voor hun gezondheid, veiligheid of grondrechten beschouwen, heeft die persoon het recht om van de deployer een duidelijke en betekenisvolle uitleg te krijgen over:
- De rol van het AI-systeem in de besluitvormingsprocedure;
- De belangrijkste elementen van het genomen besluit.
Dit recht geldt nÃet als het besluit al onder een gelijkwaardig uitlegrecht uit andere EU- of nationale wetgeving valt (bijvoorbeeld al bestaande rechten onder de AVG bij volledig geautomatiseerde besluitvorming) — in dat geval geldt het bestaande recht, niet een dubbele verplichting.
Artikel 87 — bescherming van melders
Personen die overtredingen van de AI Act intern of extern melden, vallen onder de bescherming van de EU-klokkenluidersrichtlijn (Richtlijn (EU) 2019/1937), zoals omgezet in de Nederlandse Wet bescherming klokkenluiders. Dit beschermt melders onder meer tegen represailles.
Waarom deze rechten ertoe doen
Veel verplichtingen in de AI Act zijn gericht op aanbieders en deployers zelf — deze twee artikelen zorgen ervoor dat de mensen die door AI-beslissingen worden geraakt niet met lege handen staan. Een gegronde klacht kan bij de toezichthouder leiden tot onderzoek en uiteindelijk tot sancties — zie het overzicht van boetes.
De officiële tekst staat in de artikelen 85 tot en met 87 van Verordening (EU) 2024/1689.